AI मुळे रोजगार संपणार की रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण होणार?
AI चा वापर विशेषतः पुनरावृत्तीची, ठरावीक पद्धतीने केली जाणारी आणि स्पष्ट नियमांवर आधारित कामे स्वयंचलित करण्यासाठी प्रभावी ठरतो. डेटा एन्ट्री, नियमित कागदपत्रांची निर्मिती, प्राथमिक ग्राहक सेवा, साधे माहिती विश्लेषण, ध्वनिमुद्रणाचे लेखी रूपांतर आणि काही प्रशासकीय कामे यांमध्ये AI चा वापर वाढू शकतो.
एज्युवार्ता न्यूज नेटवर्क
(लेखक - सागर गायकवाड)
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence –AI) ही आता केवळ संशोधन प्रयोगशाळा किंवा मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्यांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कार्यालये, कारखाने, बँका, रुग्णालये, शैक्षणिक संस्था, प्रसारमाध्यमे आणि लहान व्यवसाय अशा विविध क्षेत्रांमध्ये तिचा वापर वाढत आहे. अहवाल तयार करणे, माहितीचे विश्लेषण करणे, जाहिरातींची निर्मिती, संगणकीय कोड लिहिणे आणि ग्राहकांच्या प्रश्नांना उत्तरे देणे अशा अनेक कामांमध्ये AI मदत करत आहे. त्यामुळे जगभरात एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित झाला आहे : कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे माणसांच्या नोकऱ्या संपणार की रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण होणार? ही चिंता अनाठायी नाही.
प्रत्येक मोठ्या तांत्रिक क्रांतीने रोजगाराचे स्वरूप बदलले आहे. यंत्रांच्या वापरामुळे शेती आणि उत्पादन क्षेत्र बदलले, संगणकांमुळे कार्यालयीन कामकाजात परिवर्तन झाले आणि इंटरनेटमुळे अनेक नवे उद्योग निर्माण झाले. मात्र, AI चे वैशिष्ट्य वेगळे आहे. ती केवळ शारीरिक किंवा पुनरावृत्तीची कामेच नव्हे, तर लेखन, विश्लेषण, संवाद आणि निर्णयप्रक्रियेला सहाय्य करणारी काही कामेही करू शकते. ही कामे पूर्वी प्रामुख्याने मानवी बुद्धिमत्तेशी संबंधित मानली जात होती.
त्यामुळे AI मुळे सर्वच नोकऱ्या संपतील किंवा प्रत्येकासाठी आपोआप रोजगार निर्माण होईल, अशी दोन्ही टोके वास्तववादी नाहीत. अधिक शक्यता अशी आहे की AI रोजगार बाजारपेठेचे स्वरूप बदलेल. काही कामांची गरज कमी होईल, काही व्यवसायांमध्ये बदल होतील आणि नव्या कौशल्यांवर आधारित रोजगाराच्या संधी निर्माण होतील.
कोणत्या रोजगारांवर अधिक परिणाम होऊ शकतो?
AI चा वापर विशेषतः पुनरावृत्तीची, ठरावीक पद्धतीने केली जाणारी आणि स्पष्ट नियमांवर आधारित कामे स्वयंचलित करण्यासाठी प्रभावी ठरतो. डेटा एन्ट्री, नियमित कागदपत्रांची निर्मिती, प्राथमिक ग्राहक सेवा, साधे माहिती विश्लेषण, ध्वनिमुद्रणाचे लेखी रूपांतर आणि काही प्रशासकीय कामे यांमध्ये AI चा वापर वाढू शकतो.
उदाहरणार्थ, ग्राहक सेवा क्षेत्रात वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी AI चॅटबॉटचा वापर करता येतो. लेखा क्षेत्रात बिलांची प्राथमिक प्रक्रिया स्वयंचलित करता येते. कंपन्यांमध्ये प्राथमिक अहवाल तयार करण्यासाठी AI साधनांचा वापर होऊ शकतो. त्यामुळे काही नियमित कामांसाठी लागणारा वेळ आणि मनुष्यबळ कमी होऊ शकते.
मात्र, याचा अर्थ या क्षेत्रांतील प्रत्येक कर्मचाऱ्याची नोकरी जाणार असा नाही. अनेक ठिकाणी नोकरीचे स्वरूप बदलेल. कर्मचाऱ्यांना अधिक गुंतागुंतीच्या समस्या सोडवणे, AI ने तयार केलेल्या माहितीची पडताळणी करणे, ग्राहकांशी संबंध राखणे आणि मानवी विवेकाची आवश्यकता असलेले निर्णय घेणे अशी कामे करावी लागू शकतात.
ज्या व्यवसायांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर पुनरावृत्तीची कामे आहेत आणि कर्मचाऱ्यांना नवी कौशल्ये शिकण्याची संधी उपलब्ध नाही, अशा क्षेत्रांमध्ये रोजगाराचा धोका अधिक असू शकतो. विशेषतः नव्याने नोकरीत प्रवेश करणाऱ्या तरुणांसाठी काही प्रवेशस्तरीय (Entry-level) पदांवर स्पर्धा वाढू शकते. कारण पूर्वी नव्या पदवीधरांकडून करून घेतली जाणारी काही प्राथमिक कामे आता AI च्या मदतीने पूर्ण करता येतात.
जागतिक आर्थिक मंचाच्या (World Economic Forum) Future of Jobs Report 2025 नुसार, विविध आर्थिक आणि तांत्रिक बदलांमुळे २०३० पर्यंत जागतिक रोजगार बाजारपेठेत अंदाजे १७ कोटी नवीन रोजगार निर्माण होऊ शकतात, तर ९.२ कोटी विद्यमान रोजगार विस्थापित होऊ शकतात. परिणामी, निव्वळ ७.८ कोटी रोजगारांची वाढ होण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. हे आकडे तंत्रज्ञानातील बदल, लोकसंख्येतील बदल आणि हरित अर्थव्यवस्थेकडे होणारे संक्रमण अशा अनेक घटकांवर आधारित आहेत; त्यांचा संपूर्ण परिणाम केवळ AI मुळे होईल, असे समजणे योग्य नाही. या अहवालात लिपिकीय आणि सचिवीय कामांमध्ये घट होण्याची शक्यता, तर AI, डेटा आणि तंत्रज्ञानाशी संबंधित व्यवसायांमध्ये वाढ होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली आहे.
AI अर्थव्यवस्थेत रोजगाराच्या नव्या संधी
AI मुळे काही पारंपरिक कामांची मागणी कमी होऊ शकते; परंतु त्याच वेळी नव्या प्रकारच्या कौशल्यांची आणि व्यावसायिकांची गरज निर्माण होत आहे. AI प्रणाली विकसित करणे, त्यांचे संचालन करणे, त्यांची गुणवत्ता तपासणे, सुरक्षितता सुनिश्चित करणे आणि त्यांचा जबाबदारीने वापर करणे यासाठी प्रशिक्षित मनुष्यबळ आवश्यक आहे.
या क्षेत्रांमध्ये रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण होत आहेत :
AI आणि मशीन लर्निंग तज्ज्ञ (AI and Machine Learning Specialists) : बुद्धिमान प्रणाली विकसित करणे आणि त्यांची कार्यक्षमता सुधारणे.
डेटा सायंटिस्ट आणि डेटा ॲनालिस्ट : उपलब्ध माहितीचे विश्लेषण करून संस्थांना योग्य निर्णय घेण्यास मदत करणे.
AI ट्रेनर्स आणि इव्हॅल्युएटर्स : AI ने तयार केलेल्या उत्तरांची गुणवत्ता तपासणे, चुका शोधणे आणि प्रणाली अधिक सक्षम बनवणे.
सायबर सुरक्षा तज्ज्ञ (Cybersecurity Specialists) : डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि AI प्रणालींचे सायबर हल्ल्यांपासून संरक्षण करणे.
AI एथिक्स आणि गव्हर्नन्स तज्ज्ञ : AI चा न्याय्य, पारदर्शक आणि जबाबदार वापर सुनिश्चित करणे.
रोबोटिक्स आणि ऑटोमेशन अभियंते : स्वयंचलित यंत्रणा विकसित करणे आणि त्यांची देखभाल करणे.
AI आधारित सर्जनशील व्यावसायिक : डिझाइनर, व्हिडिओ निर्माते, डिजिटल मार्केटिंग तज्ज्ञ आणि कंटेंट निर्माते यांना AI साधनांच्या मदतीने काम अधिक प्रभावी करता येते.
या संधी केवळ माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रापुरत्या मर्यादित नाहीत. आरोग्य क्षेत्रात वैद्यकीय प्रतिमांचे विश्लेषण आणि निदान प्रक्रियेला सहाय्य करण्यासाठी AI वापरता येते. शेतीमध्ये पीक निरीक्षण आणि अचूक शेतीसाठी तिचा उपयोग होऊ शकतो. शिक्षण क्षेत्रात विद्यार्थ्यांच्या गरजेनुसार बदलणाऱ्या अध्ययन प्रणाली विकसित करता येतात, तर उत्पादन क्षेत्रात गुणवत्ता नियंत्रण आणि उत्पादन नियोजन अधिक प्रभावी करता येते.
लहान उद्योग आणि उद्योजकांसाठीही AI महत्त्वाची संधी ठरू शकते. ग्राहकांशी संवाद, बाजारपेठेचे विश्लेषण, लेखा व्यवस्थापन आणि डिजिटल मार्केटिंग यांसाठी AI साधनांचा वापर करून कमी साधनसंपत्तीमध्ये व्यवसाय चालवणे शक्य होऊ शकते. त्यामुळे नव्या उद्योगांना आणि स्वयंरोजगारालाही चालना मिळू शकते.
भारतासमोरील संधी आणि रोजगाराचे आव्हान
AI क्रांती भारतासाठी मोठी संधी असली, तरी तिच्यासोबत रोजगारविषयक आव्हानेही आहेत. भारताकडे तरुण मनुष्यबळ, वाढती डिजिटल अर्थव्यवस्था, सक्षम माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्र आणि विस्तारत असलेली स्टार्टअप व्यवस्था आहे. या क्षमतांचा योग्य वापर केल्यास भारत AI विकास आणि AI आधारित सेवांचे महत्त्वाचे केंद्र बनू शकतो.
ऑक्टोबर २०२५ मध्ये नीती आयोगाने प्रसिद्ध केलेल्या Roadmap for Job Creation in the AI Economy या अहवालानुसार, भारताच्या तंत्रज्ञान सेवा क्षेत्रात पुढील पाच वर्षांत ४० लाखांपर्यंत नवीन रोजगार निर्माण करण्याची क्षमता आहे. मात्र, उद्योगांनी योग्य वेळी बदल स्वीकारले नाहीत, तर २०३१ पर्यंत मोठ्या प्रमाणावर रोजगार विस्थापित होण्याचा धोकाही अहवालाने व्यक्त केला आहे. विशेषतः काही गुणवत्ता तपासणी (Quality Assurance) आणि प्राथमिक ग्राहक सेवा (L1 Support) पदांवर परिणाम होऊ शकतो. त्याच वेळी AI ट्रेनिंग, एथिकल AI आणि AI ऑपरेशन्स यांसारख्या क्षेत्रांत नव्या संधी निर्माण होऊ शकतात. हे संभाव्य रोजगारनिर्मितीचे चित्र आहे; प्रत्यक्षात इतके रोजगार निर्माण होतील याची हमी नाही.
भारतीय रोजगार बाजारपेठेत AI कौशल्यांची मागणी वाढत असल्याचे संकेतही मिळत आहेत. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या केंद्र सरकारच्या एका पार्श्वभूमी अहवालानुसार, दक्षिण आशियातील एकूण नोकरीच्या जाहिरातींमध्ये AI कौशल्यांची मागणी दर्शविणाऱ्या जाहिरातींचे प्रमाण जानेवारी २०२३ मधील २.९ टक्क्यांवरून मार्च २०२५ मध्ये ६.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले. त्याच अहवालानुसार, २०२५ मध्ये भारतातील AI संबंधित नोकरीच्या जाहिरातींमध्ये पुण्याचा वाटा ६.९५ टक्के होता. यावरून AI आधारित रोजगाराच्या संधी केवळ बंगळुरू किंवा हैदराबादपुरत्या मर्यादित नसून पुणेही या बदलत्या रोजगारविश्वाचा भाग बनत असल्याचे दिसते.
तथापि, या संधींचा लाभ समाजातील प्रत्येक घटकाला आपोआप मिळणार नाही. उच्च कौशल्य असलेल्या व्यावसायिकांना नव्या संधींचा लाभ घेणे तुलनेने सोपे जाऊ शकते; परंतु डिजिटल साधनांचा मर्यादित वापर करणारे, प्रशिक्षणाची संधी नसलेले आणि पुनरावृत्तीच्या कामांवर अवलंबून असलेले कर्मचारी अधिक असुरक्षित ठरू शकतात. तांत्रिक प्रगतीमुळे विद्यमान आर्थिक आणि सामाजिक विषमता वाढू नये, हे महत्त्वाचे आव्हान आहे.
शिक्षण आणि कौशल्य विकासात बदल आवश्यक
AI मुळे रोजगाराच्या जगात होणारा सर्वात महत्त्वाचा बदल म्हणजे पारंपरिक शैक्षणिक पात्रतेसोबत सातत्याने नवी कौशल्ये आत्मसात करण्याची गरज. शिक्षण व्यवस्थेने विद्यार्थ्यांना केवळ आजच्या व्यवसायांसाठी नव्हे, तर भविष्यात निर्माण होणाऱ्या रोजगारांसाठीही तयार केले पाहिजे.
विद्यार्थ्यांमध्ये डिजिटल साक्षरता, माहितीचे विश्लेषण, समस्या सोडवण्याची क्षमता, संवादकौशल्य, चिकित्सक विचार आणि AI साधनांचा जबाबदारीने वापर करण्याची क्षमता विकसित करणे आवश्यक आहे. AI ला योग्य प्रश्न विचारणे, त्याने दिलेल्या माहितीची सत्यता तपासणे आणि त्यातील चुका किंवा पूर्वग्रह ओळखणे ही कौशल्ये भविष्यात अधिक महत्त्वाची ठरणार आहेत.
त्याच वेळी केवळ तांत्रिक कौशल्यांनाच महत्त्व देऊन चालणार नाही. सर्जनशीलता, सहानुभूती, नेतृत्व, वाटाघाटी, नैतिक निर्णयक्षमता आणि लोकांशी प्रभावीपणे संवाद साधण्याची क्षमता ही मानवी कौशल्येही तितकीच महत्त्वाची आहेत. शिक्षण, आरोग्य, कायदा, व्यवस्थापन आणि सार्वजनिक प्रशासन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये या गुणांचे महत्त्व कायम राहणार आहे.
सध्या नोकरीत असलेल्या कर्मचाऱ्यांसाठीही कौशल्यवृद्धी (Upskilling) आणि पुनःकौशल्य प्रशिक्षण (Reskilling) आवश्यक आहे. लेखा, प्रशासन, ग्राहक सेवा किंवा उत्पादन क्षेत्रात काम करणाऱ्या व्यक्तींनी आपल्या व्यवसायावर AI चा काय परिणाम होतो आहे आणि या तंत्रज्ञानाचा वापर करून काम अधिक प्रभावी कसे करता येईल, हे शिकले पाहिजे. प्रशिक्षण कार्यक्रम परवडणारे, सहज उपलब्ध आणि उद्योगांच्या प्रत्यक्ष गरजांशी संबंधित असणे आवश्यक आहे.
केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाचा FutureSkills PRIME हा उपक्रम AI सह नव्या तंत्रज्ञानांमध्ये IT व्यावसायिकांचे पुनःकौशल्य आणि कौशल्यवृद्धी करण्यासाठी राबवला जात आहे. डिसेंबर २०२५ मधील संसदीय उत्तरानुसार, या पोर्टलवर १८.५६ लाखांहून अधिक नोंदणी झाली होती आणि ३.३७ लाखांहून अधिक उमेदवारांनी अभ्यासक्रम पूर्ण केले होते. मात्र, अशा योजनांचे यश केवळ नोंदणीच्या आकड्यांवरून ठरवता येणार नाही. प्रशिक्षणानंतर रोजगार मिळाला का, प्रत्यक्ष कामासाठी आवश्यक कौशल्ये विकसित झाली का आणि करिअरमध्ये प्रगती झाली का, यावर त्यांचे मूल्यमापन झाले पाहिजे.
सरकार आणि उद्योगांची जबाबदारी
AI आधारित अर्थव्यवस्थेकडे होणारे संक्रमण ही केवळ वैयक्तिक कर्मचाऱ्यांची जबाबदारी नाही. AI स्वीकारणाऱ्या कंपन्यांनी आपल्या कर्मचाऱ्यांवरील परिणामांचा विचार केला पाहिजे. शक्य असेल तेथे प्रशिक्षण देऊन त्यांना नव्या जबाबदाऱ्यांसाठी तयार करणे आणि इतर पदांवर संधी उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञानामुळे उत्पादकता वाढली, तर त्याचा लाभ केवळ खर्च कमी करण्यापुरता मर्यादित न राहता कामाच्या गुणवत्तेत सुधारणा, नवकल्पना आणि अधिक मूल्यवर्धित रोजगारनिर्मितीतही दिसला पाहिजे.
सरकारने सुलभ कौशल्य प्रशिक्षण, डिजिटल पायाभूत सुविधा, स्टार्टअप्सना प्रोत्साहन, रोजगार बाजारपेठेचा अभ्यास आणि तांत्रिक बदलांमुळे प्रभावित होणाऱ्या कर्मचाऱ्यांसाठी सामाजिक सुरक्षा यांवर भर दिला पाहिजे. शैक्षणिक संस्थांनी उद्योगांशी अधिक समन्वय साधून अभ्यासक्रमांची रचना बदलत्या रोजगाराच्या गरजांनुसार करणे आवश्यक आहे.
याशिवाय प्रत्यक्ष मानवी उपस्थिती, विश्वास आणि परस्पर संबंध आवश्यक असलेल्या रोजगारांचे महत्त्वही लक्षात घेतले पाहिजे. आरोग्यसेवा कर्मचारी, शिक्षक, कुशल तंत्रज्ञ, बांधकाम क्षेत्रातील व्यावसायिक, काळजीवाहक आणि सेवा क्षेत्रातील अनेक कर्मचारी अशी कामे करतात, जी पूर्णपणे स्वयंचलित प्रक्रियेत रूपांतरित करता येत नाहीत. AI त्यांना सहाय्य करू शकते; परंतु मानवी संवाद, संवेदनशीलता आणि उत्तरदायित्व यांचे महत्त्व कायम राहणार आहे.
भविष्य त्यांचेच, जे बदलांशी जुळवून घेतील
AI आणि रोजगार यावरील चर्चा ही माणूस विरुद्ध यंत्र अशी मर्यादित ठेवून चालणार नाही. तंत्रज्ञान, उत्पादकता आणि मानवी क्षमता यांच्यातील संबंध समाज कसा व्यवस्थापित करतो, हा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
काही नोकऱ्या संपतील, काहींचे स्वरूप बदलेल आणि काही पूर्णपणे नवीन व्यवसाय निर्माण होतील. मात्र, या संक्रमणाचा परिणाम सर्वांवर सारखा होणार नाही. योग्य वेळी प्रशिक्षण आणि नव्या संधी मिळालेल्या कर्मचाऱ्यांना बदलांशी जुळवून घेणे सोपे जाईल; तर अशा संधींपासून वंचित राहिलेल्यांसमोर रोजगाराचे गंभीर प्रश्न निर्माण होऊ शकतात.
भारताने केवळ AI तंत्रज्ञानाचा वापर करणारा देश न राहता AI आधारित उपाय, उत्पादने, संशोधन आणि कुशल मनुष्यबळ निर्माण करणारा देश बनण्याचे उद्दिष्ट ठेवले पाहिजे. त्यासाठी शिक्षण, संशोधन, नवकल्पना आणि सर्वसमावेशक कौशल्य विकासामध्ये गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रत्येकाची नोकरी आपोआप हिरावून घेणार नाही; त्याचप्रमाणे ती प्रत्येकाला आपोआप रोजगारही देणार नाही. तिचा परिणाम उद्योगांनी हे तंत्रज्ञान कसे स्वीकारले, सरकारने मनुष्यबळाची तयारी कशी केली आणि व्यक्तींनी बदलांना कसा प्रतिसाद दिला, यावर अवलंबून असेल.
अखेरीस, भविष्यातील रोजगारविश्वात केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी स्पर्धा करणाऱ्यांपेक्षा तिच्यासोबत प्रभावीपणे काम करण्याची क्षमता विकसित करणाऱ्यांना अधिक संधी मिळू शकतात. तांत्रिक प्रगती थांबवणे हे आव्हान नाही; तर या प्रगतीच्या केंद्रस्थानी माणूस आणि त्याचे हित कायम ठेवणे हे खरे आव्हान आहे.